Historia parafii

Data erygowania parafii i budowy kościoła w Rudce jest nieznana. Pierwsza historycznie udokumentowana informacja pochodząca z 1442 roku dotyczy istniejącej już świątyni. Na rok ten datowany jest dokument, w którym właściciel dóbr rudzkich, Skierko z Korczewa oraz jego matka i dwóch synów uposażają w Rudce ko����ciół pw. Wszechmogącego Boga i Wszystkich Świętych. W skład owego uposażenia wchodziła danina z karczmy w postaci 12 groszy i czterech kogutów, dwie włóki ziemi uprawnej (ok. 33,6 ha) oraz plac z ogrodami. Nadanie zawierało obowiązek chłopów do odrabiania pańszczyzny na ziemi księżowskiej i opłacenia dziesięciny przez kmieci osiadłych, pozostali mieli dawać po miarce zboża. Pleban rudzki uzyskał też możliwość połowu ryb w stawie kolatora, wędką lub siecią. Donacja została uczyniona na ręce plebana rudzkiego ks. Jana z Sochaczewa, herbu Gozdowa („Gozdawa”). W czasie nadania wspomnianego dokumentu parafia należała do diecezji łuckiej.

Na temat wystroju pierwszego, najprawdopodobniej drewnianego, kościoła parafialnego w Rudce brak jest jakichkolwiek informacji źródłowych. Jerzy Wiśniewski w opracowaniu „Osadnictwo wschodniej białostocczyzny����� wymienia rudzki kościół w rzędzie najstarszych świątyń katolickich na terenie Podlasia.

Kolejne nadania na rzecz kościoła w Rudce pochodzą z lat 1486, 1517 i 1589. W roku 1589 Mikołaj Kiszko, dziedzic Rudki, wybudował (a być może jedynie dokonał gruntownego remontu istniejącego już kościoła) i uposażył nowy, także drewniany kościół. Ta druga świątynia była wzniesiona ku czci „Boga Wszechmogącego, Chwalebnej Dziewicy Maryi, Świętej Anny i Wszystkich Świętych”. Z protokołu wizytacji generalnej z 1737 roku wiemy, że we wnętrzu, w głównym ołtarzu znajdował się obraz św. Trójcy. Dwa boczne ołtarze były poświęcone św. Antoniemu (po stronie lewej od ołtarza głównego, tzw. stronie Lekcji) i św. Bartłomiejowi (po stronie prawej, tzw. stronie Ewangelii). Po stronie lewej stała chrzcielnica, natomiast po stronie prawej znajdowała się ambona „zwyczajnie pomalowana”. W tejże samej wizytacji zamieszczony jest spis ruchomości i paramentów liturgicznych, pośród których uwagę zwracała duża złocona monstrancja z białymi pozłacanymi promieniami. W pobliżu kościoła stała nowa dzwonnica z wiszącymi wewnątrz dwoma dzwonami.

Szczegółowy opis kościoła w Rudce, będącego w ruinie pochodzi z wizytacji w sierpniu 1750 roku. Dowiadujemy się, iż wchodziło się do niego z narażeniem życia. Wymienione wyżej trzy ołtarze były zaniedbane i zbutwiałe. Dach świątyni pozbawiony był dachówek a okna szyb. Kościół dzięki prowizorycznym remontom przetrwa�� zapewne do zakończenia budowy nowego, po czym po przeniesieniu sprzętów został rozebrany.

W rozplanowaniu terenu koło obecnego kościoła zachował się ślad po wcześniejszej świątyni w postaci ogrodzonego obszaru na wprost obecnej plebani (między ulicami Wola i ks. prałata Michała Badowskiego), wyznaczającego pierwotne położenie kościoła i okalającego go dawnego cmentarza.

Trzeci, już murowany kościół parafialny p.w. Trójcy Przenajświętszej w Rudce został wybudowany z fundacji rodziny Ossolińskich. W roku 1727 Rudkę wraz z pobliskimi wsiami (Lubieszcze, Bartniki, i Wilczochy) otrzymał Maksymilian Franciszek Ossoliński. Obejmując te dobra zastał w Rudce drewniany, całkowicie wyeksploatowany kościół. Ze sprawozdania wizytacji generalnej parafii rudzkiej w 1737 roku wynika, że Franciszek Maksymilian już w latach trzydziestych podjął zamysł budowy nowej, murowanej świątyni. Był on również inicjatorem budowy kościoła p.w. ������w. Tr��jcy w pobliskim miasteczku, Ciechanowcu. To na polecenie Franciszka Maksymiliana Ossolińskiego, prawdopodobnie brat zakonny Mateusz Osiecki przygotowa������ projekt nie tylko budowy świątyni w Ciechanowcu, ale r��wnież i w Rudce. Domniemania te potwierdza fakt, iż w korpusie nawowym kościo��a rudzkiego, został zastosowany tzw. ściennofilarowy system wnętrza, zastosowany wcześniej przez brata Osieckiego w świątyni Braci Mniejszych św. Franciszka – Reformatorów w Boćkach, wzniesionej w latach 1726-1739.

Dokumenty kościelne poświadczają, że obecną murowaną świątynię, wzniósł w latach 1740-1754, Józef Kanty Ossoliński, syn Franciszka Maksymiliana. Według innych informacji, które również zasługują na poważne potraktowanie, budowa trwała od 1753 do 1759 roku (Archiwum Diecezji Drohiczyńskiej Archiwum Parafii Rudka sygn. III/I/3 k.2). Natomiast dokumenty konsekracji świątyni nie zostały odnalezione. Jedynie wiadomo, że kościół poświęcony został w 1761 roku.

Barokowa świątynia stanęła na prostokątnym placu otoczonym murem podzielonym prostokątnymi płycinami. Narożniki ogrodzenia akcentowane są przez kapliczki w półkoliście zamkniętych wnękach. Od strony zachodniej placu, naprzeciw wejścia głównego do kościoła, znajduje się trzyczęściowa brama filarowa. Środkowy, najszerszy otwór wyznaczają dwa filary ozdobione pilastrami toskańskimi wspartymi na coko����������ach. Ogrodzenie z bramą zostało zbudowane w drugiej połowie XVIII wieku.

Jednonawowy, korpus ��wiątyni rudzkiej poprzedzony jest od zachodu wysoką wieżą, w której przyziemiu znajduje się kruchta, od wschodu zaś ��� węższym prezbiterium, zamkniętym ścianą prostą, otoczonym przez dwie przybudówki wzniesione na planie prostokątnym, pełniące funkcję zakrystii (od strony południowej) i dawnego skarbca (od strony północnej). Nawa kościoła została podzielona na trzy przęsła za sprawą przyściennych filarów. Natomiast niewiele niższe od nawy prezbiterium jest jednoprzęsłowe, i tak jak ona przykryte sklepieniem kolebkowo-krzyżowym na gurtach. Pozostałe zaś pomieszczenia kościoła są sklepione krzyżowo.

Zewnętrzną elewację kościelnego budynku zdobią i rozczłonkowują pilastry toskańskie (pionowe płaskie elementy w formie pasa zwieńczone głowicą i wsparte na bazie lub cokole na podobieństwo kolumny) wsparte na wysokich cokołach oraz prostokątne okna. Ponadto w elewacji północnej znajdują się trzy wejścia boczne. Jedno z nich zostało umieszczone w pierwszym przęśle nawy, licząc od strony fasady (wie��y), zaś pozosta����e dwa w przybudówce. Wejścia te prowadzą do zakrystii i na znajdującą się na piętrze lo��ę (balkon).

Najbogatszą dekorację otrzymała fasada zachodnia, której naroża ujmują pilastry toskańskie, wsparte na wysokich cokołach. Czworoboczna, dwukondygnacyjna wieża została znacznie wysuni��ta przed lico muru korpusu nawy. Pierwsza, dolna kondygnacja wieży jest tej samej wysokości co korpus nawowy. Jej naroża ujmują pilastry toskańskie, jednostronnie zdwojone, podtrzymujące wysunięty przed lico ściany poziomy pas tzw. gzyms między piętrowy (pełni on nie tylko funkcję dekoracyjną, ale także osłania elewację budynku przed zaciekaniem), który łączy się z gzymsem wieńczącym pozostałe kondygnacje kościoła. W dolnej kondygnacji ściany frontowej wieży, zostało umieszczone wejście główne do świątyni, którego nadproże zdobi płycina o wklęsłych bokach, nad którą znajduję się odcinkowy gzyms. Niewiele wyżej, lico muru wieży dekoruje prostokątna płycina o półokrągłych narożach i bogatym profilowaniu.

W górnej kondygnacji wieży, na każdej z trzech ścian znajdują się przeźrocza zamknięte pó��koliście, nad którymi umieszczono profilowane rozetki. Hełmowi przykrywającemu wieżę nadano kształt spłaszczonej kopuły, zwieńczonej czworoboczn�������� ażurow�� wieżyczk����, na szczycie której umieszczono krzyż.

Na kalenicy dachu świątyni rudzkiej, nad ��ukiem tęczowym oddzielaj��cym korpus nawy od prezbiterium, usytuowana jest niewielka wieża, mieszcząca mały dzwon kościelny, zwany sygnaturką. W kościołach parafialnych dzwon ten uruchamiany był w najważniejszych momentach Mszy ��więtej (na sanctus i na podniesienie) oraz podczas nabożeństw eucharystycznych. Dźwięk sygnaturki towarzyszył obrzędom ostatniego pożegnania, gdy ciało zmarłego wyprowadzane było z kościoła na miejsce spoczynku. Pozostałością tej tradycji są dźwięki dzwonków i gongu, rozbrzmiewające w kościele podczas podniesienia. W 1993 roku wymieniono drewnianą konstrukcję owej wieży i pokryto ją blachą miedzianą. Prace remontowe pod kierunkiem ks. proboszcza Zygmunta Niewiarowskiego wykonali Tadeusz Kowalczuk i Albin Malinowski z Rudki.

W elewacji wschodniej, stanowiącej szczytow�� ścianę prezbiterium, znajduje się płytka nisza z zawieszonym w niej pokaźnym krucyfiksem. Istnieją przypuszczenia, iż w murze otaczającym plac przykościelny by��y wkomponowane stacje Męki Pańskiej, których kulminację stanowiła Kalwaria na ścianie prezbiterialnej kościoła. Powyżej wnęki znajduje się galeria (balkon), kt��ra mogłaby służyć do prezentacji Najświętszego Sakramentu w czasie uroczystości religijnych, odbywających się na zewnątrz, na terenie cmentarza przykościelnego.

Przekraczając próg nawy wzrok automatycznie kieruje się ku prezbiterium, (czyli tej części kościo����a, w której znajduje się ołtarz główny), oświetlonej padającym z trzech stron światłem. Ściany boczne jednoprzęsłowego prezbiterium są gładkie; po środku mają otwory drzwiowe, nad kt��rymi znajdują się prostokątne okna lóż kolatorskich. Naroża prezbiterium od strony wschodniej ujęte są przez półpilastry, natomiast od strony nawy przez pilastry toskańskie jednostronnie zdwojone. Ściany prezbiterium i nawy obiega wspólne, szerokie, gierowane belkowanie, nad którym rozciąga się sklepienie kolebkowo-krzyżowe wsparte na parzystych gurtach (łuk przebiegający prostopadle do pomieszczenia). Szersza i wyższa od prezbiterium nawa podzielona jest dzięki filarom przy��ciennym na trzy przęsła, które od frontu ozdobione są parzystymi pilastrami toskańskimi, wspartymi na wysokich cokołach, zaś po bokach pojedynczymi pilastrami. Naroża nawy oraz każdego z jej przęseł są zaokrąglone. Na środku każdego przęsła nawy znajdują się płytkie, arkadowe nisze, w których umieszczone są ołtarze boczne, z wyjątkiem ostatniego przęsła (licząc od prezbiterium) od strony północnej, gdzie zamiast ołtarza znajduje się wejście boczne do kościoła. Ponad wnękami, ������ciany boczne przecina pas belkowania, nad którym znajduj������������ się okna dające o����wietlenie nawy.

Nowo wybudowana świątynia otrzymała całkowicie nowy wystrój wnętrza tj.: ołtarz główny, ołtarze boczne, ambonę, chrzcielnicę, stalle (drewniane ławki ustawione pod ścianami prezbiterium, przeznaczone dla uczestniczącego w nabożeństwie duchowieństwa) i chór muzyczny. Wyżej wymienione elementy wyposażenia kościoła powstały z pewnością w XVIII wieku (częściowo równoległe z budową świątyni, częściowo już po jej zakończeniu) gdyż inwentarze z 1785 i 1798 roku opisują wystrój wewnętrzny taki, jaki zachował się do obecnych czasów, uzupełniony później obrazami sztalugowymi oraz takimi elementami jak ławki dla wiernych czy konfesjonały. Ze starej świątyni przeniesiono sprzęty liturgiczne, liczne wota a także szaty do sprawowania liturgii.

Ołtarz główny, w rudzkiej świątyni, usytuowany jest przy ścianie wschodniej prezbiterium. To wyraz starożytnej tradycji, w ten sposób pierwsze kościoły chrześcijańskie bardzo szybko odr��żniały się od synagog. Chrześcijanie od początku zwracali się na modlitwie ku wschodowi. W wschodz��cym słońcu postrzegano symbol Chrystusa zmartwychwstałego, który wstąpił w stronę orientu (stąd słowo ���orientacja” ) i stamtąd przyb����dzie powtórnie na ziemię (Mt 24,27; Dz. 1,11).